Natura ma niekwestionowaną moc leczenia. Na tysiące lat przed rozwojem współczesnej medycyny, ludzie wykorzystywali jej zasoby do poprawy stanu swojego zdrowia, a nawet do ratowania życia. Po krótkim okresie zapomnienia i odsunięcia na boczny tor (przynajmniej na Zachodzie), lecznicza moc Natury znów wraca do łask, stając się przedmiotem zainteresowania osób chorych i tych kładących nacisk na profilaktykę, ale także lekarzy i naukowców. Stąd rozwój pojętnej dziedziny, jaką jest ekoterapia. Tylko co właściwie wchodzi w jej obszar a co absolutnie się do niej nie kwalifikuje? Granice wcale nie są tak płynne, jak mogłoby się wydawać.
Ekoterapia czyli co?
Może warto zacząć od krótkiej definicji. Ekoterapia to parasolowy termin oznaczający wszystkie formy terapii, ale też profilaktyki oraz walidacji, których scenerią jest Natura, w różnych jej wariantach. Chodzi przy tym zarówno o wsparcie zdrowia fizycznego, jak i psychicznego.
Dlaczego więc „eko-” a nie „naturoterapia”? Przede wszystkim dlatego, że ekoterapia podkreśla nierozerwalny związek człowieka z jego otoczeniem. Leczenie nie pochodzi z zewnątrz, ale ze środka ekosystemu, którego jesteśmy częściami składowymi – tak samo jak drzewa czy woda, których prozdrowotne oddziaływanie wykorzystujemy.
Pozostaje jeszcze rozróżnienie tradycyjne – terminu „naturoterapia” używa się już od grubo ponad 100 lat, ale głównie w kontekście ziołolecznictwa oraz innych metod pochodzących z tradycyjnych systemów medycyn ludowych. Ekoterapia jest pojęciem znacznie młodszym i szerszym, kładącym duży nacisk także na odbudowę więzi człowieka z Naturą, nie tylko na przyjęcie określonego specyfiku.
Ekoterapia w lesie
Cała ekoterapia jest nadal stosunkowo młodą dziedziną, choć aktualnie przeżywa dynamiczny rozwój. Wśród jej licznych wariantów najpopularniejsze są obecnie gałęzie związane z lasem, zbiorczo nazywane lasoterapią. Najczęściej wyszczególnia się tutaj następujące formy oddziaływań terapeutycznych:
- Kąpiele leśne – polegają na całkowitym zanurzeniu się w atmosferze lasu i niespiesznym doświadczaniu go wszystkimi zmysłami. W swojej czystej postaci nie mają żadnych ram – nie powinniśmy zakładać, że przebywamy w lesie przez X minut albo dochodzimy do punktu Y. W trakcie podręcznikowych kąpieli leśnych nie wykorzystujemy też arteterapii czy innych metod terapeutycznych, ale tzw. zaproszenia leśne. Są to propozycje pracy ćwiczącej uważność (np. obserwacja toru spadającego liścia, liczenie odcieni zieleni).
- Sylwoterapia – odnosi się do leczniczej mocy samych drzew i nawet wśród ekoterapeutów uznawana jest za kontrowersyjną. Zgodnie z założeniami sylwoterapii, każde drzewo ma określone właściwości, nazywane czasami polem energetycznym. Przebywanie w pobliżu przedstawiciela tego czy innego gatunku, ma zatem przynieść określone rezultaty. Jest to jednak metoda nienaukowa i jeśli działa, to raczej na zasadzie efektu placebo czy myślenia życzeniowego.
Dodatkowo w lesie można także doświadczyć innego rodzaju aktywności prozdrowotnych, takich jak arteterapia (zwłaszcza plastykoterapia czy muzykoterapia), a także trening sportowy w lesie (od powolnego spaceru aż po dynamiczne biegi).
Inne rodzaje ekoterapii
Oczywiście ekoterapia nie ogranicza się do lasoterapii. Istnieje całe mnóstwo innych form kontaktu z przyrodą, które przynoszą udowodnione naukowo korzyści dla zdrowia fizycznego i psychicznego. Warto tutaj wymienić np. następujące gałęzie:
- Hortiterapia – wykorzystuje prozdrowotne właściwości przebywania w ogrodzie. Szczególnie cenne są samodzielnie podejmowane prace ogrodnicze, dzięki którym mamy kontakt z dobroczynnymi bakteriami glebowymi. Korzystne jest także np. spożywanie warzyw i owoców z własnych grządek i sadów (pozbawionych sztucznych nawozów i pestycydów), ale też samo doznanie estetyczne, jakie towarzyszy podziwianiu pięknego ogrodu.
- Talasoterapia – to akurat wcale nie nowa forma ekoterapii. Kąpiele w morzu były zalecane od XVIII wieku, zwłaszcza gruźlikom i… histeryczkom (czyli kobietom w kryzysie psychicznym lub takim, które śmiały nieco zbyt głośno wypowiadać własne zdanie, odmienne od męskiego). Obecnie lecznicza moc talasoterapii znalazła potwierdzenie szczególnie w kontekście chorób układu oddechowego, układu krążenia oraz skóry. Niestety ogromny potencjał jodu znad morza w leczeniu niedoczynności tarczycy jest mitem. Niewątpliwie natomiast warto mieć na uwadze korzyści psychiczne płynące z obserwowania fal i słuchania ich szumu. Choć tradycyjnie talasoterapia odnosi się typowo do morza czy oceanu, obecnie można już usłyszeć o telasoterapii nad jeziorem czy rzeką. Choć nad słodką wodą nie działa morski mikroklimat, to jej wpływ na zdrowie emocjonalne nadal może być potężny.
- Animaloterapia – to mocno rozwinięta część ekoterapii. Taka terapia przebiega z udziałem zwierząt i znamy ją już w wielu odmianach: dogoterapia (z psami), felinoterapia (z kotami), hipoterapia (z końmi), alpakoterapia (z alpakami) czy delfinoterapia (z delfinami). Proceder ten wzbudza co najmniej tyle samo zachwytów, co kontrowersji. Te pierwsze dotyczą kojącego wpływu zwierząt, zwłaszcza na dzieci czy osoby z niepełnosprawnościami intelektualnymi. Obrońcy praw zwierząt podkreślają natomiast niedobrowolny udział zwierzęcia w terapii, który może przynieść potencjalnie fatalne skutki na psychikę stworzenia tresowanego i przebywającego w niewoli.
Sport, rozrywka, ezoteryka – co nie jest ekoterapią?
Choć słowo „ekoterapia” jest bardzo obszernym pojęciem, to jednak nie każde przebywanie w Naturze można automatycznie uznać za ekoterapię. Oto kilka obszarów, które są z nią najczęściej mylone:
- Sport – bieganie, nordic walking czy jazda na rowerze po lesie są niewątpliwie korzystne, ale znajdują się raczej na pograniczu ekoterapii i sportu. Korzyści prozdrowotne wynikają tu przede wszystkim z samego ruchu i treningu, nie z kontaktu z przyrodą – choć i jej wpływu nie należy lekceważyć.
- Rozrywka – grill w wyznaczonym do tego miejscu na leśnej polanie, albo obóz survivalowy, mogą przynieść wiele radości i przysłużyć się do poprawy kondycji czy zdrowia psychicznego, ale same w sobie nie są jeszcze ekoterapią.
- Ezoteryka – jeśli ktoś stara się nakłonić Cię na sesje lecznicze w lesie, obejmujące ładowanie się energią drzew czy przechwytywanie fal emitowanych przez kształty gałęzi, to zdecydowanie ta osoba pomyliła naukę z fantastyką. Za ekoterapię uznajemy wyłącznie to, co ma podstawy naukowe.
Ekoterapia – najczęściej zadawane pytania
Czym jest ekoterapia?
Ekoterapia to parasolowe pojęcie obejmujące naukowo potwierdzone formy terapii, profilaktyki i regeneracji zdrowia psychicznego oraz fizycznego poprzez celowy, uważny kontakt z naturą.
Czym ekoterapia różni się od naturoterapii?
Naturoterapia to pojęcie tradycyjne, używane od ponad wieku głównie w kontekście ziołolecznictwa i medycyny ludowej. Ekoterapia jest pojęciem nowszym i szerszym — skupia się na relacji człowieka z ekosystemem oraz wpływie otoczenia na psychikę i ciało.
Co to jest sylwoterapia i czy działa?
Sylwoterapia to przypisywanie określonym gatunkom drzew leczniczych właściwości energetycznych. Jest to metoda nienaukowa, która nie kwalifikuje się jako oficjalna ekoterapia, a obecny stan wiedzy wskazuje, że jej ewentualne działanie opiera się na efekcie placebo.
Na czym polega hortiterapia?
Hortiterapia (ogrodoterapia) wykorzystuje pracę w ogrodzie i kontakt z roślinami do poprawy zdrowia. Działa poprzez stymulację sensoryczną, estetyczną oraz kontakt z dobroczynnymi bakteriami glebowymi (Mycobacterium vaccae).
Czym jest talasoterapia i na co pomaga?
Talasoterapia to wykorzystanie środowiska morskiego (klimatu, wody, fal) w celach leczniczych. Wspomaga leczenie chorób układu oddechowego, krążenia i skóry oraz redukuje stres.
Czy przebywanie nad morzem leczy niedoczynność tarczycy?
Nie. Twierdzenie, że wdychanie jodu nad morzem leczy niedoczynność tarczycy, jest mitem — ilość jodu dostarczana tą drogą jest niewystarczająca do terapii schorzeń tarczycy. Gdyby tak było, żaden mieszkaniec okolic nadmorskich nie cierpiałby z powodu niedoczynności tarczycy.
Co to jest animaloterapia i jakie budzi kontrowersje?
Animaloterapia to terapia z udziałem zwierząt (np. dogoterapia, hipoterapia, felinoterapia, alpakoterapia). Choć pomaga osobom w kryzysach psychicznych lub z niepełnosprawnościami, budzi kontrowersje etyczne związane z dobrostanem, tresurą i wykorzystywaniem zwierząt.
Czy sport w lesie (np. bieganie, nordic walking) to ekoterapia?
Nie bezpośrednio. Intencjonalny trening fizyczny leży na pograniczu sportu i ekoterapii — korzyści wynikają w nim głównie z samego ruchu.
Czy „ładowanie się energią drzew” to ekoterapia?
Nie. Ekoterapia opiera się wyłącznie na metodach popartych badaniami naukowymi. Praktyki ezoteryczne, przypisujące naturze magiczne właściwości lub emisję energii, nie są ekoterapią.
Jakie są główne korzyści z ekoterapii dla zdrowia psychicznego?
Ekoterapia obniża poziom kortyzolu, redukuje objawy lęku i depresji, poprawia koncentrację, obniża ciśnienie krwi oraz wspiera regenerację układu nerwowego.
Kto może prowadzić ekoterapię?
Certyfikowane sesje ekoterapii prowadzą psychoterapeuci, specjaliści zdrowia psychicznego oraz wykwalifikowani i certyfikowani ekoterapeuci (np. przewodnicy kąpieli leśnych).