W samym 2024 roku do przychodni w ramach NFZ zgłosiło się blisko 900 tys. osób cierpiących na depresję. Leki z jej tytułu wykupiło w tym samym okresie 1,9 mln pacjentów. W rzeczywistości z tą podstępną chorobą zmaga się prawdopodobnie nawet dwa razy więcej mieszkańców Polski. Szacunki WHO mówią o 350 mln osób, które utraciły radość życia. To tyle, co wszystkich obywateli Stanów Zjednoczonych. Nikt nie ma już wątpliwości, że mówimy o pandemii. To, co nazywamy konwencjonalną medycyną, nie zawsze przynosi ulgę. Udręczeni pacjenci szukają alternatyw i trafiają m.in. na kąpiele leśne. Czy to dobry kierunek? Zweryfikujmy!
Co to jest depresja, skąd się bierze i jak się ją leczy?
Oficjalna definicja mówi, że depresja to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się długotrwałym obniżeniem nastroju oraz utratą zdolności odczuwania przyjemności, ale też spadkiem energii i szybkim męczeniem się. Aby można było postawić wstępną diagnozę, objawy muszą utrzymywać się przez większość dnia i przez co najmniej dwa tygodnie. Poza wymienionymi wcześniej, podstawowymi symptomami, chory może odczuwać cały szereg innych, mniej oczywistych objawów, do których należą m.in. problemy ze snem, zaburzenia pamięci i koncentracji, zaniżona samoocena, poczucie winy, wahania wagi i apetytu. U części osób pojawiają się także myśli a nawet próby samobójcze.
Zaburzenie jest tak złożone, że trudno mówić o jednej przyczynie. Specjaliści wyróżniają najczęściej trzy główne grupy czynników, które mogą zadecydować o rozwinięciu się depresji:
- Czynniki genetyczne: jeśli któreś z Twoich biologicznych rodziców miało depresję, ryzyko zachorowania na nią jest u Ciebie wyższe nawet o 25%, niż w przypadku reszty populacji.
- Czynniki biologiczne: najczęściej stwierdzana jest nierównowaga neurochemiczna w mózgu (niedobór serotoniny, noradrenaliny i dopaminy). Pojawia się także nadaktywność osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (w skrócie zwanej osią HPA) – ten układ neuroendokrynny zarządza wieloma procesami życiowymi, w tym reguluje reakcję organizmu na stres. Znaczenie okazuje się mieć także przedłużający się stan zapalny w organizmie.
- Czynniki środowiskowe: depresję mogą wywołać traumatyczne wydarzenia, obsesyjne negatywne myśli oraz stres – również ten cywilizacyjny, wynikający z utraty kontaktu z Naturą.
Po diagnozie prawdopodobnie zostaną Ci zaproponowane dwa modele leczenia: psychoterapia (zwłaszcza terapia poznawczo-behawioralna i terapia interpersonalna) lub farmakoterapia (antydepresanty, np. leki z grupy SSRI), albo też połączenie tych obu opcji.
Kąpiele leśne przy depresji – co mówią badania?
Zacznę od tzw. dowodu anegdotycznego (czyli takiego w stylu: „Ja tam nie wiem, czy papierosy są niebezpieczne, bo mój dziadek palił jak smok i dożył setki”). Otóż gdy jest mi smutno i źle, instynktownie uciekam do lasu. Szukam ukojenia wśród gałęzi a jeśli jestem sama, zadaję głośno pytania i czekam, aż odpowiedzi same do mnie przyjdą. Z wyprawy wracam spokojniejsza, w lepszym nastroju – choć rzadko zdarza się tak, że problemy magicznie zniknęły.
Uwagi naukowców również nie uszedł ten przedziwny wpływ lasu na ludzką psychikę – bo okazuje się, że nie tylko u mnie ten system działa. Postanowili oni zatem zweryfikować, jak wygląda zależność kąpiele leśne a depresja. Wyniki niektórych badań były bardzo obiecujące – np. metaanaliza przeprowadzona w 2021 roku przez Rosę i wspólników wykazała, że u pacjentów poddanych terapii leśnej prawdopodobieństwo osiągnięcia remisji wzrasta aż 17-krotnie w porównaniu do standardowej opieki lekarskiej, bez kontaktu z naturą. Również Yeon wraz z potężnym zespołem współpracowników doszli do wniosku, że terapia leśna w statystycznie istotny sposób wpływa na redukcję objawów depresji oraz lęku.
Co jeszcze ustalili naukowcy? Skuteczność kąpieli leśnych wykracza poza korzyści płynące z aktywności fizycznej – ten same ćwiczenia wykonywane w szpitalu, w domu czy w przestrzeni miejskiej, nie dają takich rezultatów. Co więcej, ustrukturyzowane programy terapii leśnej z przewodnikiem dają lepsze rezultaty niż zwykły, samodzielny spacer po lesie.
Jak kąpiel leśna pomaga przy depresji?
To nie żadne czary z mchu i paproci – las ma realny wpływ na nasze zdrowie – tak fizyczne, jak i emocjonalne. Ale warto zacząć praktykę jeszcze zanim wystąpią objawy. U osób zdrowych kąpiele leśne stanowią świetną formę profilaktyki zaburzeń emocjonalnych, w tym depresji. Są wręcz nieodzowne w przypadku mieszkańców wielkich miast, którzy na co dzień żyją w otoczeniu zanieczyszczonym światłem i hałasem.
O tym, jakie schorzenia leczy las i w jaki sposób wpływa na nasze zdrowie fizyczne oraz emocjonalne, obszerniej pisałam tutaj. Dla porządku wspomnę jednak o efekcie synergii: ekosystem leśny (m.in. terpeny i aeroplankton) wspiera nas na poziomie biologicznym, zaś samo doświadczenie przebywania w lesie przynosi korzyści naszej psychice, skłaniając do uważności i wyciszenia, tłumiąc natrętne myśli. Dodatkowo w przypadku osób z depresją i innymi zaburzeniami psychicznymi, las jest przestrzenią pozbawioną medycznych konotacji – nie ma tu szarych lamperii, zapachu lizolu i pielęgniarek w kitlach. Często to właśnie oderwanie od szpitalnej scenerii paradoksalnie stanowi bodziec do efektywniejszego zdrowienia. Uczestnik kąpieli leśnych nie nosi łatki pacjenta (która, niestety, nadal bywa powodem stygmatyzacji, pomimo tak licznych kampanii uświadamiających). Jest po prostu odbiorcą oddziaływań terapeutycznych. Wraz z przewodnikiem stanowią zespół, który dąży do tego samego celu.
Kąpiele leśne – potężne wsparcie, nie samodzielna terapia
Chciałabym napisać, że las to święte remedium na wszystkie problemy, i że w ostatnim koszu na śmieci przed leśnym szlabanem należy porzucić wszystkie leki, wcześniej odwoławszy wizytę u psychiatry czy psychologa. Pragnę jednak z całą mocą podkreślić, że tak nie jest: kąpiel leśna nie uleczy depresji. Nie zastąpi ani interwencji kryzysowej w razie ciężkich epizodów z myślami samobójczymi, ani regularnej farmakoterapii i psychoterapii. Jeśli Twój organizm nie produkuje dość neuroprzekaźników albo zbyt łapczywie je pochłania (czyli następuje zbyt szybki wychwyt zwrotny), to nie wystarczy wystawienie się na Mycobacterium vaccae (bakteria ta wytwarza serotoninę).
Co więcej, nagłe przerwanie przyjmowania antydepresantów może naprawdę źle się skończyć. Zespół odstawienny może przybrać drastyczną formę, dlatego takie zmiany należy zawsze konsultować z lekarzem i wdrażać pod jego kierunkiem.
Dodatkowo depresja to choroba charakteryzująca się bardzo dużym współczynnikiem nawrotów (niestety, nawet połowa pacjentów nie utrzyma remisji). Tutaj największą szansą jest cierpliwa i fachowa psychoterapia, która pozwala na metodyczną przebudowę struktur poznawczych – czyli na wyjście ze schematów, które robią Ci krzywdę („Jestem do niczego”, „To wszystko moja wina”, „Na pewno się nie uda” itd.).
Kąpiele leśne są więc fenomenalne jako profilaktyka oraz jako wsparcie terapii, ale nie powinny być traktowane jako gotowa recepta na wyjście z ciężkiej i potencjalnie śmiertelnej choroby, jaką jest depresja.
Dziękuję, że doczytałxś do końca. Mam nadzieję, że zrobiłxś to z ciekawości i z głodu wiedzy, a nie dlatego, że ten problem Ciebie dotyczy. Jeśli jednak Ty lub ktoś z Twoich bliskich zmaga się z tą ciężką chorobą albo istnieje jej podejrzenie, nie wahaj się szukać pomocy. Oto krótki wykaz przydatnych telefonów. Wszystkie są bezpłatne, całodobowe i anonimowe:
- 800 70 2222: infolinia Centrum Wsparcia Dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym Fundacji ITAKA.
- 116 123: Ogólnopolska Poradnia Telefoniczna dla Osób Przeżywających Kryzys Emocjonalny prowadzona przez Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego
- 112: numer ratunkowy w przypadku bezpośredniego zagrożenia życia – pamiętaj, że takie zagrożenie stanowią również myśli samobójcze!
Kąpiele leśne a depresja – najczęściej zadawane pytania
Czy kąpiele leśne mogą wyleczyć depresję?
Nie. Kąpiele leśne nie leczą depresji i nie zastępują farmakoterapii ani psychoterapii, jednak stanowią skuteczną formę profilaktyki oraz terapii wspomagającej (zwiększają szansę na remisję i redukują objawy lękowe).
Jakie są główne przyczyny rozwoju depresji?
Depresję wywołuje kombinacja czynników genetycznych (do 25% wyższe ryzyko po rodzicach), biologicznych (zaburzenia poziomu serotoniny, dopaminy i noradrenaliny oraz nadaktywność osi HPA) i środowiskowych (stres, traumy oraz brak kontaktu z naturą).
Jak kąpiele leśne wpływają na organizm osoby z depresją?
Las działa wielotorowo: zawarte w powietrzu terpeny i mikroorganizmy wspierają organizm biologicznie, a sam pobyt w naturze wycisza natrętne myśli, redukuje stres i zapewnia bezpieczne środowisko wolne od stygmatyzacji medycznej.
Czy zwykły spacer po lesie daje takie same efekty jak ustrukturyzowana terapia leśna?
Ustrukturyzowane programy terapii leśnej z przewodnikiem przynoszą lepsze rezultaty terapeutyczne niż samodzielny spacer. Ponadto aktywność fizyczna w lesie daje znacznie wyższą redukcję objawów depresji niż te same ćwiczenia wykonywane w mieście lub w domu.
Czy można odstawić leki na depresję na rzecz kąpieli leśnych?
Nie wolno nagle odstawiać antydepresantów na rzecz kąpieli leśnych. Może to prowadzić do groźnego zespołu odstawiennego i nawrotu choroby, a wszelkie zmiany w leczeniu należy zawsze konsultować z lekarzem psychiatrą.