Kategoria:

Co nas straszy w lesie?

by

Las jest idealną scenerią do zachwytu Naturą, relaksu i refleksji. Z jakiegoś jednak powodu ta sama przestrzeń może wywoływać poczucie grozy – zwłaszcza gdy zbliża się wieczór, cienie się wydłużają a dzienne ptaki milkną. Od zarania dziejów las fascynował człowieka, który szukał w nim nie tylko pożywienia i schronienia, ale także inspiracji do snucia opowieści. Dziś zapraszam do poznania kilku baśniowych stworzeń, które w wierzeniach ludów całej Ziemi, miały zamieszkiwać lasy wszystkich kontynentów.

Las i trwoga

Dlaczego straszydła pojawiają się raczej w gęstym lesie niż w środku miasta? Z praktycznego punktu widzenia – obawa przed lasem nie ma sensu. Ostatecznie do najgorszych zbrodni dochodzi przeważnie nie na łonie natury, ale w domu albo w przestrzeni publicznej. Nasz respekt do lasu jest jednak konsekwencją złożonego mechanizmu, w którym rolę grają zarówno psychologia i antropologia, jak i nasza zamierzchła historia.

Przez znaczną część istnienia ludzkości las był źródłem pożywienia, schronienia i surowców, ale także miejscem, w którym łatwo się zgubić czy paść ofiarą drapieżnika, albo przez pomyłkę zebrać i spożyć trujące rośliny lub grzyby. Na dodatek im ciemniej, tym mniejszą porcją informacji dysponuje nasz mózg: gęste drzewa ograniczają widoczność a przy tym tłumią dźwięki, utrudniając lokalizację. Do głosu dochodzi też pareidolia – czyli nasza naturalna tendencja do dopatrywania się znanych kształtów (zwłaszcza twarzy i sylwetek ludzkich) w gąszczu przypadkowych bodźców. Tak stworzyliśmy gwiazdozbiory i tym można wytłumaczyć lwią część objawień religijnych, gdy to bóstwa dostrzegano w drzewie, na szybie czy na niedomytej patelni.

Z biegiem czasu miejsce realnych drapieżników zajęły baśniowe strachy. Stało się to wówczas, gdy ludzie przenieśli się do miast i oddalili się od Natury w jej dzikiej, pierwotnej, nieokiełznanej wersji. Od tego momentu las stał się symbolem tego, co nieznane, tajemnicze, nadprzyrodzone – w kontraście do przewidywalnych i uporządkowanych przestrzeni publicznych i obszarów rolnych.

O tym, jaką rolę odgrywają same straszne opowieści, powstały już całe tomy literatury (arcyciekawej!). Tutaj wspomnę tylko, że bajania snute w grupie, w bezpiecznym, klimatycznym wnętrzu albo przy ochronnym blasku ogniska, mają moc spajającą społeczność, podtrzymującą tradycję, budującą więzi, ale też wychowawczą. Straszny wilk dopada tylko te dzieci, które nie słuchały rodziców.

Leśne straszydła z bliska i z daleka

O tym, że opisywane doświadczenia są uniwersalne dla całej ludzkiej rodziny, świadczy fakt, że opowieści o leśnych strachach powstają wszędzie tam, gdzie rosną lasy. Zapoznajmy się nieco bliżej z kilkoma stworami, czającymi się w lasach sześciu kontynentów, z małym bonusem. Nie traktuj tych opisów jako kompletnych studiów – raczej jako inspirację do odszukania w literaturze informacji na temat danej legendy i zanurzenia się w niej, zwłaszcza w szczególnie temu sprzyjającym okresie okołohalloweenowym i jesiennym.

Leszy – słowiański pan puszczy

Wśród słowiańskich leśnych straszydeł największą gwiazdą jest Leszy. Aktualną popularność zawdzięcza bez wątpienia serii o przygodach Wiedźmina. Ma on przypominać człowieka, ale wyróżnia go nadnaturalnie wysoki wzrost, czasami nosi również jelenie poroże albo brodę z porostów, bywa też porośnięty mchem.

Jest doskonałym aktorem: wtapia się w otoczenie i bywa niedostrzegalny wśród drzew. Naśladuje głosy ptaków i innych zwierząt. Zwodzi wędrowców i sprowadza ich na drogę, z której nie ma już powrotu do domu. Po co to robi? To zależy od konkretnej opowieści: czasami kieruje nim dobro lasu, a czasami demoniczna złośliwość. W jego postaci ucieleśnia się zatem przede wszystkim strach przed zgubieniem drogi w puszczy. Odkąd mamy smartfony z GPS, jakoś rzadziej się go widuje.

Barghest – brytyjska wersja czarnego psa

Są takie straszydła, które pojawiają się w podaniach wielu ludów. Często mają one postać czarnych zwierząt z płonącymi ślepiami. Może to być kot, kogut, a często również pies. Mistyczny Czarny Pies straszy w Ogrodzieńcu, w Olsztynie pod Częstochową i w kilku innych turystycznych lokalizacjach, ale prawdziwą ojczyzną piekielnych ogarów są Wyspy Brytyjskie.

Barghest nie odbiega od standardu: czarny, wielki, kudłaty, z ogromnymi kłami i pazurami, płonącymi ślepiami i złymi intencjami. Czyha na samotnych wędrowców, zwłaszcza tych podróżujących nocą. Niekoniecznie ich atakuje – przeważnie jest złym omenem, zwiastunem śmierci.

Wendigo – północnoamerykański demon głodu

Ta przerażająca postać nawiedzała koszmary kilku rdzennych plemion północnoamerykańskich, m.in. ludów Kri (z terenu obecnej Kanady) i Odżibwejów (obszar tzw. Wielkich Jezior na pograniczu dzisiejszej Kanady i USA). Jego wygląd różni się w zależności od przekazu – często jest to skrajnie wychudzony humanoid, a czasami wręcz tylko cień.

Jego główną cechą jest nienasycony głód, którego nie jest w stanie zaspokoić pożeranie ofiar. Nie bez powodu taka postać nawiedza lasy na północy kontynentu, w których zdobywanie pożywienia zimą było niegdyś wybitnie trudne. W tle legendy pobrzmiewa kanibalizm i moralny upadek.

Mapinguari – południowoamerykański potwór lasów deszczowych

Amazońskie lasy kojarzą nam się raczej z anakondami i jaguarami. Tymczasem Mapinguari przypomina bardziej niedźwiedzia, a może Yeti? Ten stwór występuje w opowieściach rdzennych mieszkańców tamtego regionu. Jest bestią potężną i włochatą, poruszającą się na dwóch lub na czterech kończynach. Cechuje ją nienaturalna anatomia: czasami to pojedyncze oko na środku czoła, innym razem stopy skierowane piętami do przodu albo paszcza w brzuchu. Dodatkowo straszydło wydziela straszliwy odór i wydaje przeraźliwe dźwięki.

Przy tym wszystkim najbardziej interesujący może być fakt, że Mapinguari nie jest demonem, lecz strażnikiem dżungli. Na jego gniew narażają się przede wszystkim ci, którzy zbyt ochoczo prowadzą wycinkę albo polują bez opamiętania.

Adze – afrykański wampir

Afrykański busz również skrywa straszliwe istoty. Do najbardziej przerażających należy Adze, występujący w wierzeniach ludu Ewe (zamieszkuje on głównie tereny dzisiejszej Ghany, Togo i Beninu). Za szczególną można uznać jego postać – w przeciwieństwie do europejskich czy amerykańskich straszydeł, Adze jest bardzo subtelny. Objawia się zwłaszcza jako owad – świetlik, komar lub chrząszcz, albo po prostu jako ognik.

Jednak nikła postura nie powinna zwalniać z czujności tego, kto ośmieli się przemierzać las równikowy. Adze jest wampirem, pożywiającym się ludzką krwią. Nie ma oporów przed nawiedzaniem domostw i dokonywaniem swojego procederu nocą. Szczególnie lubi krew dzieci.

Postać, sposób działania i efekty napaści Adze nie pozostawiają wiele miejsca na wolną interpretację: prawdopodobnie stanowi on personifikację lęku przed poważnymi chorobami, przenoszonymi przez tropikalne owady.

Kodama – japoński duch drzew

Na tle innych przedstawionych tutaj demonów kodama nie prezentuje się okazale. Co więcej, nie jest to jedno stworzenie, ale raczej cały gatunek. W japońskich opowieściach kodamy są opiekunami lasów, a nawet poszczególnych drzew – zwłaszcza tych najstarszych. Tradycyjnie nie przypisywano im fizycznych właściwości, ale od czasu premiery „Księżniczki Mononoke” Hayao Miyazakiego, kodamy zaczęto w kulturze popularnej utożsamiać z niewielkimi, białawo-przezroczystymi stworkami o wielkich oczach.

A jednak uroczy kodama może okazać się groźnym przeciwnikiem. Na jego gniew naraża się ten, kto bezmyślnie niszczy przyrodę – zwłaszcza jeśli zamachnie się siekierą na drzewo, które zamieszkuje dany duszek. Kodama rzuca na takiego śmiałka klątwę, która sprowadza na niego liczne nieszczęścia.

Patupaiarehe – maoryskie zwodzicielki

Należą do folkloru maoryskiego. W przeciwieństwie do ludu, który o nich opowiada, Patupaiarehe mają jasną skórę bez tradycyjnych tatuaży oraz blond lub rude włosy. Mieszkają w gęstych lasach wysokich gór. Są aktywne nocą, ale można je dostrzec też w mgle spowijającej szczyty. Są wybitnie uzdolnione muzycznie – grają zwłaszcza na fletach, których dźwięki wabią wędrowców.

Ich status jest niejednoznaczny: czasami występują jako zwodzicielki, przez które ludzie gubią drogę. Innym razem to półboskie istotny, które przekazują Maorysom cenne umiejętności, kluczowe dla ich przetrwania – takie jak budowa sieci rybackich czy tkactwo.

Slenderman – urban legend z lasu i z internetu

Leśny bestiariusz zamyka istota wyraźnie wyróżniająca się na tle pozostałych. Slenderman, choć czyha na swoje ofiary w lasach (ale i na placach zabaw), jest juniorem w świecie potworów. Potrafimy wskazać dokładną datę jego narodzin (10.06.2009 – a zatem gdy piszę te słowa, Slenderman nie jest jeszcze nawet pełnoletni) oraz ojca (to Eric Knudsen, który wrzucił grafiki ze Slendermanem na forum internetowe).

Od tego momentu postać zaczęła żyć własnym, głównie internetowym życiem. Ten wyjątkowo wysoki i smukły stwór o nieproporcjonalnie długich rękach i nogach jest pozbawiony rysów twarzy, ale za to nosi garnitur, koszulę i krawat. Zaczaja się zwłaszcza na dzieci.

Niestety, od pozostałych postaci wymienionych w tym tekście odróżnia go jeszcze jedno: mało brakowało, a faktycznie miałby ludzkie życie „na sumieniu”. Próby morderstwa w imię wkupienia się w łaski zmyślonego bóstwa dokonały dwie zaledwie 12-letnie dziewczynki. Ich ofiara przeżyła a cała historia stanowi wyraźne ostrzeżenie: sprawdzajmy, co nasze dzieciaki robią w sieci. Jeśli myślisz, że są na coś za małe – nie są.

Las boi się nas

Ludzie opowiadają sobie historie o stworzeniach czających się w lesie, ale w rzeczywistości zagrożenie ma przeciwny zwrot – to człowiek stanowi zagrożenie dla przyrody. Gdy pojawia się intratna propozycja inwestycji deweloperskiej, drogi ekspresowej czy pozyskania drewna w celach komercyjnych, żadne straszydło nie jest w stanie powstrzymać naszej pazerności.

Niektóre kraje starają się chronić lasy i inne obszary naturalne poprzez odpowiednie regulacje prawne. Nam pozostaje póki co wiara, że jeszcze się opamiętamy, zanim będzie za późno i leśne duchy stracą swoje siedliska, pozostawiając nam klątwę w postaci nieodwracalnych zmian klimatycznych i klęsk żywiołowych. Jeśli na Halloween warto się czegoś bać, to właśnie tego.

Potwory z lasu – najczęściej zadawane pytania

Dlaczego las budzi w człowieku lęk?

Strach przed lasem wynika z ewolucji, psychologii oraz ograniczeń biologicznych. Gęste drzewa ograniczają widoczność i tłumią dźwięki, co utrudnia orientację. Dodatkowo działa pareidolia, czyli skłonność mózgu do dopatrywania się kształtów ludzkich twarzy i sylwetek w przypadkowych cieniach oraz gałęziach.

Skąd wzięły się legendy o leśnych potworach i demonach?

Dawniej las był realnym zagrożeniem – źródłem drapieżników, ryzyka zgubienia drogi oraz trujących roślin. Kiedy ludzie przenieśli się do miast i oddalili od dzikiej natury, realne niebezpieczeństwa przekształciły się w mityczne straszydła symbolizujące to, co nieznane i nieokiełznane.

Co w wierzeniach ludowych oznacza pojawienie się leśnego demona?

Obecność leśnych stworzeń często pełniła funkcję moralizatorską i ostrzegawczą. Demony te zazwyczaj uosabiają konkretne lęki (np. przed zgubieniem drogi, chorobami przenoszonymi przez owady czy karą za bezmyślne niszczenie przyrody i wycinkę drzew).

Gdzie usłyszeć historie o leśnych duchach?

Najlepiej podczas naszych opowieści przy muzyce na żywo, podczas których snujemy Podania i pieśni świata. Skontaktuj się z nami a przyjedziemy do Twojej szkoły, biblioteki, domu kultury, firmy itp.