Kategoria:

Prawo Dżungli to nie to, co myślisz

by

Ekwador? Bangladesz? Uganda? Toż to jakieś dzikie kraje! Tam to musi obowiązywać prawo dżungli! Żebyś się nie zdziwił – bo tak właśnie jest! W każdym z tych państw, ale też w kilku innych, ustawodawcy wykazali się znacznie większą świadomością i wrażliwością na zagadnienia klimatyczne, niż jakże postępowa Europa, że o USA nie wspomnę. Jakie to prawa i jak są egzekwowane? Zapraszam do wirtualnej podróży po krajach, które ochronę przyrody wzięły na serio.

Reprezentuję rzekę

W jednych państwach prawa Natury wpisane są w konstytucję. W innych zostały wprowadzone na mocy ustaw. W jeszcze innych respektowanie tych praw wywalczyli obywatele na drodze sądowej. Ale co to wszystko właściwie znaczy? Czy w razie zagrożenia ze strony człowieka, na salę rozpraw wpada szaman i rzuca na wszystkich klątwę w majestacie prawa? Choć byłoby to niewątpliwie malownicze, a w wielu przypadkach wręcz pożądane, to realia są znacznie mniej magiczne.

Prawa przyrody to koncepcja, według której Natura jako całość albo jej konkretne elementy — rzeki, lasy, góry, mokradła czy ekosystemy — mogą być uznawane za podmioty praw. Prawa te mogą dotyczyć samego istnienia danego obszaru czy elementu świata przyrody, ale też znacznie konkretniej – zachowanie naturalnych cykli, prawo do regeneracji, ochronę przed zniszczeniem, odtwarzanie w razie wyrządzenia szkody.

Ale… czy tego przypadkiem nie ma w prawodawstwie każdego państwa? Nie do końca. Standardowo – czyli np. tak jak w Polsce – przepisy regulują działalność człowieka wobec środowiska. To niewielka różnica w zapisie, ale ogromna na poziomie idei. Jeśli prawa posiada sama rzeka, to nie musimy już dochodzić do momentu debaty nad korzyściami i stratami z jej zatruwania. Patrzymy na to zagadnienie z punktu widzenia samej rzeki – która przecież nie chce być zanieczyszczona. Przyroda staje się podmiotem, a nie tylko przedmiotem dyskusji prowadzonej przez wszechwładnych władców planety.

W niektórych krajach do takiego stanu prawnego doprowadziły organizacje zajmujące się ekologią i ochroną przyrody. W innych zwrócono uwagę na interes ludności, zwłaszcza rdzennej, a także na symboliczny czy rytualny charakter zagrożonego wycinka Natury. Niezależnie od pobudek, efekt jest podobny: przyroda, poprzez wyznaczonych przedstawicieli, zyskała prawo głosu w antropocentrycznej rzeczywistości.

Gdzie przyroda ma prawa?

Od razu rozwieję wątpliwości: krajów, które poszły tak daleko (przynajmniej na poziomie deklaracji) w respektowaniu praw Natury, nie ma wiele. Na dodatek nie zawsze obecność ustawy czy wyroku sądowego przekłada się na faktyczną troskę o ekosystem. Sprawdźmy, gdzie przyroda zyskała podmiotowy status i co to realnie oznacza.

Ekwador

Ten południowoamerykański kraj nie bawi się w półśrodki. W 2008 roku wpisał prawa Natury do swojej konstytucji. Pachamama, czyli Matka Ziemia, ma prawo do poszanowania swojego istnienia oraz zachowania i regeneracji cykli życiowych, struktury, funkcji i procesów ewolucyjnych. Jeśli dojdzie do szkody ekologicznej, należy odtworzyć utracone zasoby. Monitoring prowadzony jest szczególnie pod kątem wpływu na gatunki zagrożone wymieraniem, niszczenia ekosystemów oraz zaburzania cykli naturalnych.

Czy to daje efekty? Tak! Przykładem jest sprawa rozstrzygnięta w 2021 roku. Wówczas to ekwadorski Trybunał Konstytucyjny uznał, że wydane zezwolenia na działalność górniczą naruszały prawa przyrody i zasady ochrony środowiska, nakazując ich zaprzestania nie w interesie grup społecznych, ale dla ochrony lasu Los Cedros.

Boliwia

Tutaj prawa Matki Ziemi wprowadzono na mocy dwóch ustaw, z 2010 i 2012 roku. Uznają one Pachamamę za podmiot praw: do życia i różnorodności życia, do wody i czystego powietrza, do równowagi ekologicznej, do odtworzenia i do życia wolnego od zanieczyszczenia. Pobudki wprowadzenia ustaw były tak ekologiczne (podkreślano szczególny związek andyjskiej ludności z Naturą), jak i polityczne (wielonarodowa Boliwia ma teraz wspólne dobro w postaci czczonej Matki Ziemi).

Czy to daje efekty? Nie do końca. W deklaracjach prawa Matki Ziemi muszą być uwzględniane m.in. w planach rozwojowych i działalności instytucji publicznych. W praktyce Boliwia pozostaje krajem borykającym się z ogromnymi zniszczeniami powodowanymi przez ekspansywne rolnictwo, rozwój infrastruktury i działalność wydobywczą.

Kolumbia

Tym razem nie mówimy o całej przyrodzie, a o jednej konkretnej rzece: Atrato. W 2016 roku Sąd Konstytucyjny Kolumbii wydał przełomowy wyrok, na mocy którego uznał rzekę Atrato, jej dorzecze i dopływy za podmiot praw do ochrony, zachowania, utrzymania i odtworzenia. Wyrok ten był efektem trwającego od dawna kryzysu ekologicznego i zdrowotnego w departamencie Chocó. Nielegalne wydobycie złota (również z wykorzystaniem rtęci), oraz inne formy degradacji środowiska, zagrażały zarówno rzece, jak i uzależnionym od niej lokalnym społecznościom.

Czy to daje efekty? W pewnej mierze – tak. Grabieżcza eksploatacja Atrato została ujarzmiona, w kolejnych latach kolumbijskie sądy uznawały także prawa kolejnych ekosystemów. Podobnie jak Boliwia, kraj ten nadal boryka się jednak z poważnym kryzysem ekologicznym.

Nowa Zelandia

Dwie ustawy – z 2014 i 2017 roku – nadały osobowość prawną najpierw obszarowi Te Urewera, który kiedyś był parkiem narodowym, a następnie rzece Whanganui. Co ciekawe, w ustawach jest mowa o „całokształcie, tj. fizycznych i metafizycznych aspektach” obu tych obszarów. Koncepcja zyskała nawet własną nazwę i w terminologii prawnej funkcjonuje jako Te Awa Tupua – uznana prawnie żywa istota i osoba prawna. Nad przestrzeganiem interesów rzeki stale czuwa dwuosobowy zespół, w skład którego wchodzą przedstawiciel rządu oraz osoba reprezentująca plemię Māori. To właśnie Maorysi najintensywniej zabiegali o prawa rzeki, argumentując konieczność ich przyznania swoją unikatową, silną więzią z Whanganui, wykraczającą poza kwestie bytowe.

Czy to daje efekty? Tak, i to na dwóch polach! Prawa przyrody w Nowej Zelandii zyskały własny organ reprezentacji. Dodatkowo uznanie rytualnej, duchowej więzi rdzennego plemienia z rzeką, stanowi jedną z form zadośćuczynienia za krzywdy wyrządzane Maorysom przez białych osadników na przestrzeni wieków.

Bangladesz

W 2019 roku zapadł wyrok Wydziału Wysokiego Sądu Najwyższego Bangladeszu w sprawie dotyczącej rzeki Turag. Sąd uznał zarówno tę rzekę, jak i wszystkie inne w kraju, za podmioty posiadające osobowość prawną. Konieczność interwencji najwyższych organów sądowniczych w stan rzek wynika z faktu, że mają one kluczowe znaczenie dla gospodarki Bangladeszu.

Czy to daje efekty? Niezbyt. Państwowa Komisja Ochrony Rzek, wyznaczona do ich reprezentacji, nie ma żadnej realnej władzy. Rozproszenie kompetencji w zakresie odpowiedzialności za rzeki na kilkadziesiąt podmiotów prowadzi do administracyjnego koszmaru. Cieszy się branża fast fashion, która upodobała sobie Bangladesz jako kraj taniej produkcji i łatwego pozbywania się odpadów.

Uganda

Uchwalona w 2019 roku ustawa stanowi, że Natura ma prawo do istnienia, trwania, utrzymania i regeneracji swoich cykli życiowych, struktury, funkcji oraz procesów ewolucyjnych. Uganda jest pierwszym afrykańskim krajem, który zdecydował się na takie regulacje.

Czy to daje efekty? Niestety – nie. Ochrona praw Natury pozostaje w Ugandzie raczej na poziomie deklaracji. Brakuje nawet przepisów wykonawczych, które umożliwiałyby realizowanie zapisów ustawy. Niska świadomość społeczna i astronomiczna korupcja wśród urzędników nie pomagają, a koncerny paliwowe za nic mają sobie ochronę przyrody.

Panama

Ustawa nakazująca respektowanie praw Natury jako całości weszła w Panamie w życie w 2022 roku. Kraj ten postanowił porzucić nieskuteczną ścieżkę ochrony poszczególnych zasobów na rzecz uznania Natury jako podmiotu praw na poziomie państwowym.

Czy to daje efekty? Spektakularne! Uzbrojeni w ustawę aktywiści doprowadzili m.in. do zamknięcia gigantycznej kopalni miedzi Cobre Panamá – choć kontrakt opiewał na 10 miliardów dolarów! Wstrzymano też budowę portu, który zagrażałby lasom namorzynowym. Prezydent Panamy José Raúl Mulino zaapelował również na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ o stworzenie Powszechnej Deklaracji Praw Natury, na wzór Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

Czy prawa przyrody mają sens?

Przytoczone przykłady pokazują, że ustawy ustawami a życie życiem. Wszystko zależy nie od tego, czy jakiś akt istnieje, ale od tego, czy jest respektowany i wykonywany. Panama czy Ekwador wzięły sobie nowe przepisy do serca, nawet jeśli nie podobają się one wielkim koncernom. Ale już Bangladesz czy Uganda nie wyszły daleko poza deklaracje.

No to czy w ogóle warto się w to bawić? Uważam, że tak. Głęboko wierzę w to, że słowa mają moc sprawczą, a może i magiczną. Z feministek też się niegdyś śmiano, podobnie jak ze zwolenników teorii, jakoby Ziemia nie była centrum Wszechświata. Zanim więc koncepcja powszechnych praw przyrody wejdzie w życie, możemy już się z nią oswajać. Każdy ocalony las, rzeka czy siedlisko zwierząt, są warte tego wysiłku.

Prawa Natury – najczęściej zadawane pytania

Co to są prawa przyrody?

Prawa przyrody to koncepcja prawna, w której ekosystemy, rzeki, lasy czy góry są uznawane za podmioty praw, a nie przedmiot własności człowieka. Oznacza to, że Natura ma prawnie zagwarantowane prawo do istnienia, regeneracji i ochrony przed zniszczeniem, a w jej imieniu w sądzie występują wyznaczeni reprezentanci.

Jakie kraje przyznały osobowość prawną naturze lub rzekom?

Do państw, które wprowadziły ramy prawne dla ochrony natury, należą: Ekwador, Panama, Nowa Zelandia, Kolumbia, Boliwia, Bangladesz, Uganda.

Czym różni się tradycyjna ochrona środowiska od praw natury?

Tradycyjne prawo (np. w Polsce) reguluje zasady korzystania z przyrody przez człowieka i bilansuje zyski gospodarcze ze szkodami ekologicznymi. Prawa natury stawiają przyrodę w centrum. Rozpatrują sprawę z punktu widzenia ekosystemu – rzeka czy las mają prawo nie być zanieczyszczane, niezależnie od korzyści ekonomicznych człowieka.

Kto reprezentuje rzekę lub las przed sądem?

W imieniu przyrody występują wyznaczeni opiekunowie lub reprezentanci. Mogą to być zespoły złożone z przedstawicieli rządu i społeczności lokalnych/rdzennych (jak w Nowej Zelandii w przypadku plemienia Māori), wyznaczone komisje państwowe lub organizacje ekologiczne i aktywiści.

Czy przyznanie praw naturze przynosi realne efekty?

Ich skuteczność zależy od egzekwowania prawa w danym kraju.

Czy w Polsce rzeki lub lasy mają swoje prawa?

Nie. W Polsce obowiązuje klasyczny model ochrony środowiska, gdzie przyroda jest przedmiotem ochrony prawnej, a nie samodzielnym podmiotem. Przepisy określają limity zanieczyszczeń czy zasady tworzenia rezerwatów, ale rzeka lub las nie mogą posiadać własnego reprezentanta procesowego.