Kategoria:

Apteka Natury – darmowe leki z lasu i łąki

by

Kaszel, katar, zatkane zatoki, czy może raczej ból głowy i niestrawność? Gdy pojawia się problem zdrowotny, instynktownie kierujemy się do apteki po kolejny specyfik. W sięganiu po leki nie ma nic złego, póki robimy to z głową. Warto jednak mieć też na uwadze alternatywę, jaką daje nam sama Natura – cały wachlarz roślin o właściwościach leczniczych i prozdrowotnych, które przez tysiąclecia były stosowane w medycynie ludowej do rozprawiania się z najróżniejszymi przypadłościami. Które z nich naprawdę działają a które prędzej zaszkodzą niż pomogą? Sprawdźmy, jak rozsądnie (i legalnie) korzystać z leśnej i łąkowej apteki.

Legalne zbiory

O tym, jakie dary Natury można wynosić z lasu bez obaw o mandat, pisałam już w obszerniejszym tekście dotyczącym tego, co wolno robić w lesie. Tutaj więc krótko przypomnę i uzupełnię leśne prawo i savoir-vivre zbieracza:

  • Zbieraj tylko te rośliny, w przypadku których jest to dozwolone. Brzmi enigmatycznie? W dobie powszechnego dostępu do internetu i AI sprawdzenie, czy dany gatunek wolno zbierać, nie jest już żadnym wyczynem.
  • Zbieraj rośliny tam, gdzie jest to dozwolone. Znów kłania się Wujek Google. Na pewno warto zapamiętać, że zbiory są zakazane na obszarach chronionych.
  • Zbieraj rośliny tylko wtedy, gdy jest to dozwolone. Co prawda w przypadku roślin nie ma takich restrykcji, jak w kwestii polowań (do których kiedyś będę musiała nawiązać na tym blogu, choć to przykry i trudny temat), ale musimy zwracać uwagę na czasowe zakazy – np. w okresie poważnej suszy i zagrożenia pożarowego poszczególne obszary bywają objęte całkowitym zakazem wstępu.
  • Nie niszcz przy zbieraniu. Jeśli potrzebujesz owocu, nie łam przy tym gałęzi. Nie niszcz też okolicy ani runa leśnego, zachowaj zdrowy umiar.
  • Zbieraj tylko to, co znasz. Jeśli nie masz pewności, po prostu tego nie rób. Chyba że… Nie. Po prostu nie.

Jakie rośliny mają lecznicze właściwości?

W wielu przypadkach instynkt i doświadczenie zielarek sprzed wieków potwierdziły współczesne badania. Rośliny stosowane zwyczajowo na takie czy inne dolegliwości, weszły w skład leków czy naparów prozdrowotnych. Oto kilka przykładów roślin z lasu i łąki, które naprawdę mogą Ci pomóc – wraz z kilkoma przydatnymi wskazówkami.

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)

Napar z liści jest stosowany jako środek detoksykujący. Potwierdzone działanie dotyczy przede wszystkim układu moczowego – pokrzywa zwiększa wydalanie moczu, dlatego może być pomocna przy infekcjach, ułatwiając wypłukiwanie bakterii i osadów z pęcherza i cewki moczowej. Dodatkowo ma właściwości przeciwzapalne i stosukowo dużą zawartość żelaza.

W jakiej formie się ją spożywa? Napar z suszonych liści, zupa pokrzywowa, dodatek do sałatek po odpowiedniej obróbce termicznej.

Kiedy zbierać? Młode liście przede wszystkim wiosną, od marca do maja, zanim roślina mocno się rozrośnie.

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale)

Kto spodziewa się łagodnego, miodowego smaku, będzie srodze zawiedziony. Z mniszka spożywamy przede wszystkim korzeń, a ten ma dość trudny w odbiorze, ciężki, gorzkawy posmak. Znajduje zastosowanie przy dolegliwościach trawiennych. Wspiera pracę wątroby, zwiększa wydzielanie żółci, ułatwia trawienie tłuszczów i sprzyja utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy.

W jakiej formie się go spożywa? Napar lub odwar z korzenia, napar z liści, młode liście w sałatkach, kwiaty jako składnik syropów i przetworów.

Kiedy zbierać? Liście wiosną, najlepiej przed kwitnieniem; kwiaty w czasie kwitnienia, zwykle od kwietnia do maja; korzenie najczęściej jesienią lub wczesną wiosną.

Babka lancetowata (Plantago lanceolata)

Cenimy ją przede wszystkim za kojące działanie na gardło. Pokrywa ochronnym filmem śluzówkę, ułatwiając jej gojenie i łagodząc suchy kaszel. Można ją też stosować zewnętrznie, dla przyspieszenia gojenia ran. A czy Ty przykładałxś sobie liść babki na skaleczenie? Na mojej wsi była to norma.

W jakiej formie się ją spożywa? Napar, syrop, młode liście można dodawać do potraw.

Kiedy zbierać? Od wiosny do lata, najczęściej od maja do sierpnia.

Krwawnik pospolity (Achillea millefolium)

Tutaj wskazówką może być sama nazwa: od wieków był on wykorzystywany do tamowania krwawienia (oczywiście nie mam tu na myśli masywnych krwotoków, ale drobne ranki). Ma też działanie przeciwzapalne i rozkurczowe – to ostatnie jest szczególnie ważne przy dolegliwościach trawiennych i przy bolesnych miesiączkach.

W jakiej formie się go spożywa? Napar; młode liście mogą być stosowane jako dodatek kulinarny.

Kiedy zbierać? W czasie kwitnienia, zwykle od czerwca do września. Pozyskuje się przede wszystkim kwitnące wierzchołki pędów i części nadziemne.

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla)

To roślina o wyjątkowo szerokim, udowodnionym spektrum działania. Ma właściwości przeciwzapalne, co czyni go Twoim sprzymierzeńcem w czasie przeziębienia. Działa rozkurczowo, łagodząc bóle brzucha i wzdęcia – warto się w niego zaopatrzyć przed świętami. Stosowany na skórę ma działanie kojące i łagodzące. Dodatkowo ma moc wyciszenia umysłu i sprowadzania spokojnego snu.

W jakiej formie się go spożywa? Napar z koszyczków kwiatowych.

Kiedy zbierać? Latem, zwykle od czerwca do sierpnia, gdy koszyczki są dobrze rozwinięte.

Podbiał pospolity (Tussilago farfara)

Stanowi wsparcie w trakcie infekcji dróg oddechowych. Pomaga odkrztusić zalegającą wydzielinę, jednocześnie łagodzi i wycisza suchy kaszel. W jego przypadku zalecana jest jednak szczególna ostrożność – zawarte w nim związki mogą uszkadzać wątrobę, dlatego czas kuracji musi być ograniczony do absolutnego minimum (max kilka tygodni w całym roku). Kategorycznie nie wolno go spożywać osobom ciężarnym i karmiącym piersią.

W jakiej formie się go spożywa? Napar i syrop z liści.

Kiedy zbierać? Późną wiosną i latem, najczęściej od maja do lipca. Jeśli się na to decydujesz, pamiętaj, że poziom toksyn wzrasta przy uszkodzeniu rośliny. Nie zbieraj zgniecionych czy zagiętych liści. Zrywaj podbiał zdecydowanym ruchem, bez zgniatania i wykręcania.

UWAGA! Samodzielne zbieranie i stosowanie podbiału wymaga wprawy. Ze względu na ryzyko, zwłaszcza za pierwszym razem warto wesprzeć się poradą lub asystą doświadczonego fitoterapeuty. W razie jakichkolwiek wątpliwości, zrezygnuj z kuracji.

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum)

Tradycyjnie był stosowany przede wszystkim do łagodzenia objawów depresji. Znajdował zastosowanie również przy dolegliwościach trawiennych. Stosując to ziele należy jednak mieć na uwadze, że wyjątkowo chętnie wchodzi ono w interakcje z lekami – a to może być groźne. Dziurawiec osłabia działanie leków przeciwzapalnych i immunosupresyjnych oraz antykoncepcji hormonalnej, zwiększa także wrażliwość na słońce.

W jakiej formie się go spożywa? Napar z kwiatów.

Kiedy zbierać? W okresie kwitnienia, zazwyczaj od czerwca do sierpnia, ścinając górne części pędów.

Sosna zwyczajna (Pinus sylvestris)

Leśny pogromca infekcji górnych dróg oddechowych. Syrop z młodych pędów i pąków łagodzi kaszel i ułatwia odkrztuszanie. Dzięki zawartości terpenów, sosna wykazuje również działanie antyseptyczne.

W jakiej formie się ją spożywa? Syrop z młodych pędów, olejki eteryczne do inhalacji.

Kiedy zbierać? Młode, miękkie pędy wiosną, najczęściej w kwietniu i maju. Zbiór powinien być oszczędny i nie może osłabiać drzewa. Nie należy ogołacać gałęzi ani pozyskiwać pędów z drzew objętych zakazem. Szczerze mówiąc, najlepiej ograniczyć się do drzew rosnących na działce własnej lub znajomego – gdyby każdy w sezonie ogołacał sosny z pędów, to nie mogłyby one przyrastać.

Dzika róża (Rosa canina)

Nie jest ona typowym ludowym lekarstwem na konkretne schorzenie –   można powiedzieć, że ogólnie wspiera organizm. Owoce są źródłem wit. C i innych antyoksydantów, dlatego stanowią dobre uzupełnienie jesiennej i zimowej diety. No chyba że potraktujesz je wrzątkiem, to wtedy już mało co zostaje róży w róży.

W jakiej formie się ją spożywa? Napary z suszonych owoców, herbaty, konfitury, przeciery, syropy i soki.

Kiedy zbierać? Jesienią, najczęściej od września do października, gdy owoce są czerwone i dojrzałe. Termin zależy od pogody i lokalnych warunków. Owoce należy starannie oczyścić z twardych niełupek i drażniących włosków.

Na te gatunki uważaj!

Przez dziesięciolecia medycyna ludowa pozostawała w zapomnieniu, by dziś zaliczyć spektakularny powrót. Nie oznacza to jednak, że powinniśmy przesadzać w drugą stronę i w pełni wierzyć starodawnym przekazom – zwłaszcza jeśli te wydają się trochę jakby nazbyt… ekscentryczne. Magiczne. Nie za bezpieczne. Oto kilka roślin (i jeden grzyb), które co prawda możesz zebrać i spożyć, tylko… zastanów się, czy na pewno tego chcesz i czy wiesz, na co się piszesz.

  • Cis pospolity (Taxus baccata). Tak, naprawdę ma działanie antynowotworowe. I nie, nie uzyskasz tego efektu w domu, chyba że mieszkasz w specjalistycznym laboratorium. Toksyny w cisie są śmiertelnie niebezpieczne, a jak by tego było mało, jest to gatunek pod ochroną.
  • Naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea). Rzeczywiście stosuje się ją w medycynie jako lek nasercowy. Ale podobnie jak w przypadku cisu, pozyskiwanie tego leku nie jest takie proste. Niewłaściwe dawkowanie stwarza śmiertelne ryzyko zaburzeń pracy serca.
  • Bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium). Ze względu na swoje właściwości rozkurczowe, bieluń może pomagać przy astmie czy problemach trawiennych. Obecnie jego amatorzy rzadko szukają jednak leku – raczej chodzi im o darmowy sposób na odurzenie. Tymczasem dawkę leczniczą od śmiertelnej dzieli tak niewiele, że na pewno nie da się tego ocenić na oko.
  • Tojad pospolity (Aconitum napellus). Niegdyś przypisywano mu właściwości przeciwbólowe i znieczulające, a homeopaci nadal stosują go w ekstremalnym rozcieńczeniu (ale ci to akurat nie mają żadnych skrupułów). No to skąd w ogóle pomysł, żeby go sobie przyrządzać? Z uniwersum Wiedźmina i Harry’ego Pottera. Tylko czy planujesz może walkę ze strzygą lub zamieniasz się w wilkołaka? Jeśli nie to raczej Ci się nie przyda.
  • Muchomor czerwony (Amanita muscaria). To jest dopiero gwiazda ostatnich lat! TikTok i Instagram – te kopalnie wiedzy – pękają od przepisów na preparaty z muchomora, które mają poprawiać jakość snu, redukować stres czy wyostrzać umysł. Na dodatek może wprowadzić w stan transu. W niekontrolowanych dawkach zawarte w grzybie toksyny dosłownie niszczą neurony, dlatego jego rozprowadzanie jest aktualnie zakazane.

Lecznicze rośliny z lasu i łąki – najczęściej zadawane pytania

Które rośliny z łąki pomagają na kaszel?

Na łagodny, suchy kaszel, tradycyjnie stosuje się preparaty z babki lancetowatej. Przy kaszlu z odkrztuszaniem wykorzystuje się m.in. preparaty z pędów sosny. Podbiału z dzikich zbiorów nie zaleca się do samodzielnego spożywania ze względu na toksyczne alkaloidy.

Jakie zioła z lasu i łąki pomagają na przeziębienie?

Tradycyjnie wykorzystuje się napary z rumianku i preparaty z babki lancetowatej, a także syropy z pędów sosny.

Czy pokrzywa oczyszcza organizm z toksyn?

Nie ma dobrych dowodów, że pokrzywa usuwa z organizmu niesprecyzowane „toksyny”. Preparaty z jej liści tradycyjnie stosuje się m.in. w celu zwiększenia wydalania moczu przy niewielkich dolegliwościach układu moczowego.

Na co pomaga mniszek lekarski i jak go stosować?

Korzeń mniszka jest tradycyjnie stosowany przy przejściowym braku apetytu i łagodnych dolegliwościach trawiennych. Przygotowuje się z niego odwar, natomiast młode liście można jeść po dokładnym umyciu.

Czy można legalnie zbierać zioła w lesie?

Tak, ale tylko gatunki, których pozyskiwanie jest dozwolone, w miejscach, w których nie obowiązują zakazy. Nie wolno samowolnie zbierać roślin objętych ochroną ani naruszać zasad obowiązujących na obszarach chronionych. Przed zbiorem warto sprawdzić aktualne przepisy i regulacje dotyczące konkretnego terenu.

Czy można pić napary z dzikich roślin codziennie?

Nie każda roślina nadaje się do codziennego stosowania. Bezpieczeństwo zależy od gatunku, dawki, czasu stosowania, stanu zdrowia i przyjmowanych leków. Zioła o silnym działaniu, takie jak dziurawiec, wymagają szczególnej ostrożności.

Czy muchomor czerwony ma właściwości lecznicze?

Nie ma wiarygodnych podstaw, by polecać muchomora czerwonego jako bezpieczny domowy lek na bezsenność, stres czy ból. Zawiera substancje psychoaktywne i toksyczne, które mogą wywołać zatrucie. Popularność internetowych przepisów nie jest dowodem skuteczności ani bezpieczeństwa.

Czy naturalne leki są bezpieczniejsze od aptecznych?

Nie zawsze. Naturalne substancje również mogą wywoływać działania niepożądane, wchodzić w interakcje z lekami i powodować zatrucia.