Od dzieciństwa uczymy się, że pewne gatunki zwierząt zasypiają jesienią, by obudzić się wiosną. Zazdroszcząc niedźwiedziowi długiej drzemki możemy poświęcić chwilę na poznanie fascynującego mechanizmu snu zimowego. Przy okazji dowiemy się, że różne gatunki wykształciły odmienne osoby spowalniania swojego metabolizmu. No to dobranoc. To znaczy – zapraszam do lektury!

Torpor – zimowa drzemka
Najłagodniejszą formą snu zimowego jest torpor, czyli odrętwienie. To stan kontrolowanego obniżenia tempa metabolizmu, temperatury ciała, tętna i częstości oddechu. Ta sprytna strategia powoduje, że zwierzę zużywa mniej cennych zasobów, co daje mu większe szanse na przetrwanie okresu niedoboru pokarmu czy trudnych warunków atmosferycznych. Zjawisko może przybierać różne natężenie – czasami torpor trwa nie dłużej niż dobę, innym razem możemy mówić o dniach a nawet tygodniach spędzonych w stanie kontrolowanej nieświadomości.
Torpor dzienny przypomina dobrze nam znaną drzemkę, którą czasami staramy się podratować w sytuacji skrajnego zmęczenia. Pozwala oszczędzać energię ale jednocześnie umożliwia powrót do standardowej aktywności, gdy tylko warunki będą do tego sprzyjające. Taki torpor jest szczególnie często praktykowany przez małe ssaki, które szybko się wyziębiają i wymagają stosunkowo częstych dostaw energii. Wiele z nich praktykuje torpor dzienny nawet poza okresem zimowym – np. nietoperze robią to w ciągu dnia.
W innych okolicznościach odrętwienie może jednak trwać kilka dni, a nawet kilka tygodni. Zwierzęta mogą przechodzić wówczas okresowe wybudzenia, ale poza nimi wyglądają na nieprzytomne, odurzone czy wręcz martwe.
Sen zimowy – gdy czas płynie wolniej
Pod tym powszechnie stosowanym określeniem kryje się długotrwały spoczynek, stanowiący stan pośredni między torporem a hibernacją. Warto przy tym zauważyć, że granice każdego ze stanów są płynne – dłuższy torpor w zasadzie nie różni się od snu zimowego, zaś od hibernacji odróżnia sen zimowy głównie temperatura ciała, która nie spada aż tak bardzo. Zwierzę zachowuje pewną ograniczoną możliwość reagowania na bodźce zewnętrzne. Może zmieniać pozycję, czasami się wybudza a nawet opuszcza kryjówkę – de facto nie jest to więc sen trwający nieprzerwanie przez całą zimę.
Do snu zimowego trzeba odpowiednio się przygotować. Przyda się grubsza warstwa tłuszczyku i spokojne miejsce, do którego nie dotrą intruzi. Jest to strategia praktykowana przede wszystkim przez większe ssaki, które co prawda potrzebują sporo pożywienia, ale też nie zużywają energii tak szybko i nie wychładzają się tak gwałtownie. Spośród polskich zwierząt w sen zimowy zapada oczywiście niedźwiedź brunatny, ale także borsuk czy jenot. Coraz łagodniejsze zimy sprawiają, że część z nich w ogóle nie decyduje się na zasypianie, preferując standardową aktywność.
Hibernacja – na granicy życia
Hibernacja stanowi najbardziej zaawansowaną taktykę oszczędzania energii. Wyraźnie zwalnia metabolizm – dochodzi do znacznego obniżenia temperatury ciała (nawet do poziomu zbliżonego do temperatury otoczenia), spowolnienia pulsu i częstotliwości oddechów. Dzięki temu organizm zużywa minimalną ilość energii. Układ nerwowy również zostaje wytłumiony, dlatego zwierzę nie wybudza się z hibernacji tak łatwo, jak z płytszych form snu zimowego. Może jednak dochodzić do okresowych wybudzeń, które są wybitnie energochłonne – jeśli będzie ich zbyt wiele albo nastąpią w nieodpowiednim momencie, mogą kosztować życie.
Podobnie jak torpor, hibernacja także jest domeną małych ssaków. W Polsce hibernują m.in. jeże, popielice, chomiki czy susły. Niektóre z nich zapadają w drzemkę nawet końcówką lata, aby obudzić się dopiero na wiosnę.
A co z gadami i płazami? One również potrafią spowalniać swój metabolizm na okres zimowy. Mechanizm jest jednak nieco inny niż u ssaków a zjawisko nosi nazwę brumacji. Pewne gatunki osiągnęły w niej takie mistrzostwo, że przetrwają nawet częściowe zamarznięcie tkanek!
Śpiące i bezbronne – dlaczego nie wolno budzić zimujących zwierząt?
Nie jest łatwo natknąć się na hibernujące zwierzę – dokładają one starań, aby uniknąć intruzów, stanowiących śmiertelne zagrożenie w tym czasie szczególnej bezbronności. A jednak człowiek – czy to kierowany ciekawością, czy na skutek ignorancji – może celowo lub przypadkowo zaburzyć zimowy spoczynek, narażając zwierzę na poważne niebezpieczeństwo.
Wybudzenie oznacza konieczność ponownego uruchomienia intensywnych procesów metabolicznych, podniesienia temperatury ciała i przywrócenia normalnej aktywności. To wymaga dużych ilości energii, której zwierzę nie może łatwo uzupełnić, ponieważ zimą brakuje pokarmu. Jeśli wybudzanie będzie się powtarzać, może doprowadzić do wyczerpania zapasów tłuszczu, odwodnienia, osłabienia, a w konsekwencji śmierci. Dodatkowym zagrożeniem jest utrata bezpiecznej kryjówki i narażenie na drapieżniki lub mróz.
Z tego też powodu nie wolno:
- Rozgrzebywać lub palić stert liści i gałęzi. Mogą tam zimować jeże. Z porządkami na działce naprawdę możemy poczekać do wiosny.
- Ruszać śpiących zwierząt i przynosić ich do domu. Oczywiście, chcemy dobrze – nieprzytomny maluch wygląda, jakby potrzebował pomocy. Jeśli jednak zwierzę znaleźliśmy w kryjówce, nie nosi ono śladów choroby i walki a przy tym oddycha (tylko rzadziej), możemy założyć, że nic złego się nie dziele. W razie wątpliwości zawsze warto skonsultować się z podmiotami zajmującymi się ochroną dzikich zwierząt w Twojej okolicy – specjaliści ocenią, czy potrzebna jest interwencja, czy tylko spokój.
- Fotografować i nagrywać śpiących zwierząt. To uroczy widok, ale ruch czy światło lampy błyskowej może zaburzyć sen.
Sen zimowy – najczęściej zadawane pytania
Czy jeż obudzony zimą może przeżyć?
Tak, ale wybudzenie wiąże się z dużym wydatkiem energetycznym. Jeśli jeż jest zdrowy i ma bezpieczne schronienie, należy zostawić go w spokoju. Stan wyraźnie osłabionego lub rannego osobnika warto skonsultować z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt.
Co zrobić, gdy zimą znajdę jeża w ogrodzie?
Nie należy go od razu zabierać do domu. Jeśli jest aktywny, porusza się sprawnie i nie wygląda na osłabionego, najlepiej pozostawić go w spokoju. Jeżeli jest wychudzony, ranny lub zdradza oznaki choroby, należy skontaktować się ze specjalistą.
Czy nietoperz zimą może spaść ze ściany lub sufitu?
Tak. Może się zdarzyć, że nietoperz straci przyczepność i spadnie z miejsca zimowania. Nie należy go dotykać gołymi rękami ani samodzielnie przenosić do ciepłego pomieszczenia. Trzeba zabezpieczyć go przed kontaktem z domowymi zwierzętami i skontaktować się ze specjalistą.
Czy zmiany klimatu wpływają na sen zimowy zwierząt?
Tak. Łagodniejsze zimy i częste wahania temperatur mogą wpływać na moment rozpoczęcia i długość zimowego spoczynku. Niektóre zwierzęta mogą później zapadać w odrętwienie, wcześniej się wybudzać lub częściej przerywać odpoczynek. Może to zwiększać zużycie zapasów energetycznych.
Czy zwierzęta hibernujące jedzą i piją podczas zimy?
Zasadniczo nie pobierają regularnie pokarmu ani wody. Korzystają z zapasów tłuszczu zgromadzonych przed zimą, a wodę pozyskują m.in. w procesach metabolicznych. Niektóre gatunki okresowo się wybudzają, co może wiązać się również z pobieraniem wody.
Czy zwierzęta mogą obudzić się z hibernacji w środku zimy?
Tak. Okresowe wybudzenia są naturalnym elementem hibernacji. Mogą być związane z regulacją procesów fizjologicznych, zmianami warunków otoczenia lub innymi potrzebami organizmu. Nie oznacza to automatycznie, że zwierzę utraciło zdolność do dalszego zimowania.
Czy można pomagać zwierzętom zimującym w ogrodzie?
Tak. Najlepiej zapewnić im spokój i odpowiednie kryjówki. Warto pozostawić część stert liści, gałęzi i naturalnych zakamarków, nie porządkować wszystkich zakrzewień jesienią oraz unikać palenia resztek roślinnych. Można też przygotować domek dla jeża, pamiętając, że nie gwarantuje on zasiedlenia.
Czy niedźwiedzie naprawdę przesypiają całą zimę?
Nie. Niedźwiedzie przechodzą w stan zimowego spoczynku, ale mogą się wybudzać, reagować na zagrożenie, a nawet opuszczać gawrę. Ich temperatura ciała spada znacznie mniej niż u zwierząt przechodzących głęboką hibernację.
